Ngày Tết ông Táo

Theo tín ngưỡng cổ truyền của người Việt, ngày 23 tháng Chạp (tức ngày 23-12 âm lịch) hằng năm được coi là ngày Tết ông Táo (còn gọi là Tết ông Công) ngày Táo quân lên chầu trời để báo cáo với Ngọc Hoàng thượng đế những việc thiện ác, hay dở, tốt xấu đã "thực mục sở thị" trong một năm ở hạ giới.

Vậy ông Táo với ông Công là một hay là hai. Nếu là một thì trong những ngày từ 23 tháng Chạp đến giao thừa, thời gian mà ông Công (hoặc ông Táo) lên chầu trời thì ai là người nắm quyền nhiếp chính để điều hành công việc ở hạ giới.

Từ một truyền thuyết dân gian…
Theo truyền thuyết:

Ngày xưa có hai vợ chồng, chồng là Trọng Cao, vợ là Thị Nhi. Tuy nghèo khó, nhưng họ sống với nhau rất hòa thuận, hạnh phúc. Chỉ hiềm một nỗi lấy nhau đã lâu vẫn không có con, nên cả hai đều lấy làm buồn phiền và đó cũng là nguyên nhân dẫn đến những chuyện lục đục. Một lần, trong khi lời qua, tiếng lại vì một chuyện không đâu, Trọng Cao có trót lỡ tay đánh vợ một cái! Giận chồng, Thị Nhi bỏ nhà ra đi. Trong khi lưu lạc nơi đất khách quê người, Thị Nhi gặp Phạm Lang. Thông cảm hoàn cảnh của nhau, hai người yêu thương nhau rồi thành vợ, thành chồng.

Sau khi Thị Nhi bỏ đi, Trọng Cao rất hối hận, bán hết gia tư, điền sản lấy tiền làm lộ phí để đi tìm Thị Nhi. Trọng Cao đã đi đến rất nhiều nơi, tìm hỏi rất nhiều người, cho đến khi tiền lưng đã cạn, phải lần hồi bằng nghề hành khất mà vẫn không thấy tăm hơi Thị Nhi đâu cả.

Cho đến một lần, Trọng Cao vào một nhà nọ xin ăn, không ngờ người mang cơm ra cho ăn, có cả chén rượu lại là Thị Nhi. Hai vợ chồng nhận ra nhau mừng mừng, tủi tủi, nhưng cũng thật trớ trêu, bởi danh chính ngôn thuận lúc này Thị Nhi đã là vợ của Phạm Lang. Trong khi còn chưa biết cư xử thế nào cho vẹn cả đôi bề, sợ Phạm Lang về bắt gặp thì biết ăn nói làm sao, Thị Nhi liền bảo Trọng Cao tạm ẩn vào trong thùng rạ. Đi đường mệt mỏi, lại được cơm no, rượu say, nên vừa đặt lưng xuống, Trọng Cao đã ngủ say như chết. Không may đêm đó có gió to, than lửa ở bếp bén vào thùng rạ thiêu cả Trọng Cao và cái bếp. Khi nghe mọi người xung quanh hô hoán, Thị Nhi và Phạm Lang giật mình chạy ra thì chỉ còn biết đứng nhìn. Nghĩ vì mình mà chồng cũ phải chết, trong cơn đau đớn, Thị Nhi bèn nhảy vào đống lửa chết theo. Thấy thế Phạm Lang cũng nhảy vào để được cùng chết theo vợ…

Lại có những dị bản thuộc tình tiết ở phần cuối:

"… Một lần Trọng Cao vào một nhà nọ xin ăn, không ngờ lại đúng là nhà Thị Nhi, hai vợ chồng nhận ra nhau mừng mừng tủi tủi, nghẹn ngào không nói nên lời. Sau một hồi hàn huyên, Thị Nhi bảo Trọng Cao đi nghỉ, còn mình thì lo làm cơm để thết Trọng Cao. Giữa lúc đó thì Phạm Lang về, nghi ngờ vợ mình có tư tình với Trọng Cao, không kịp để cho vợ thanh minh, Phạm Lang đã nặng lời với Thị Nhi. Lời qua, tiếng lại chẳng ai để ý ở dưới bếp ngọn lửa đã lan đến thùng rạ. Khi nghe thấy mọi người hô hoán, cả hai giật mình nhìn ra thì… hỡi ôi, cả cái bếp chỉ còn là một cột lửa khổng lồ. Để bộc bạch lòng mình với hai người đàn ông, Thị Nhi đã chọn cái chết bằng cách nhảy vào đống lửa. Quá bất ngờ Phạm Lang sực tỉnh, nhưng lúc này có hối thì đã muộn, liền nhảy vào đống lửa chết theo. Nghĩ mình là nguyên nhân gây ra cái chết của Thị Nhi, Trọng Cao cũng kết thúc đời mình bằng cách nhảy vào đống lửa để được cùng chết theo vợ.

Cảm động trước cái chết của 3 người, Ngọc Hoàng thượng đế phong cho làm Táo quân (vua bếp). Táo quân có 3 ngôi.

1- Đông Trù tư mệnh Táo thần quân (tức Thổ Công).

2- Long Mạch thôn thần (tức Thổ Địa).

3- Ngũ Phương, Ngũ thổ phúc đức chính thân (tức Thổ Kỳ).

Như vậy, Táo quân không phải là một vị, mà là danh từ chỉ cả 3 ngôi: Thổ Công, Thổ Địa và Thổ Kỳ.

Vị trí của mỗi ngôi: ở giữa là Vua Bà (tức Thị Nhi), bên trái là Thổ Công (tức Phạm Lang). Bên phải là Thổ Địa (tức Trọng Cao).

Từ truyền thuyết đến tín ngưỡng, Phạm Lang là Thổ Công được giao nhiệm vụ trông coi bếp núc. Trọng Cao là Thổ Địa trông coi việc nhà. Thị Nhi là Thổ Kỳ trông coi việc chợ búa.

Ngọc Hoàng thượng đế đã quyết định, hằng năm vào ngày 23 tháng Chạp là ngày Thổ Công (Phạm Lang) lên chầu trời. Như vậy, từ 23 tháng Chạp đến giao thừa là thời gian để Thổ Địa (Trọng Cao) và Thổ Kỳ (Thị Nhi) được gần gũi nhau.

Cũng thời gian này, Thổ Địa (Trọng Cao) sẽ thay Thổ Công (Phạm Lang) giữ chức nhiếp chính. Những sự kiện gì xảy ra trong thời gian đó sẽ được ghi trong bản tấu sớ năm sau, Thổ Địa sẽ bàn giao cho Thổ Công vào lúc giao thừa.
Dương Quang Luân